Wat veel mensen niet weten, is dat onze hechtingsstijl een belangrijke rol speelt in hoe we relaties aangaan, hoe we omgaan met conflicten én hoe we een scheiding verwerken. Door het vergroten van je kennis op dit thema kun je een stap maken richting het doorbreken van patronen die je niet meer dienen.
In deze blog lees je wat hechtingsstijlen zijn, hoe verschillende hechtingsstijlen elkaar kunnen beïnvloeden binnen een relatie en welke impact ze kunnen hebben tijdens een scheiding. Ook geef ik tips hoe je kunt groeien in veilige hechting.
Hechting is de aangeboren neiging van een kind om steun en bescherming te zoeken bij zijn ouders of verzorgers. Een veilige basis geeft kinderen het vertrouwen om de wereld te ontdekken en een veilige haven geeft kinderen het vertrouwen terug te mogen keren wanneer ze bang of verdrietig zijn. De manier hoe hierop gereageerd wordt bepaalt mede je hechtingsstijl.
We leren hierdoor onbewust hoe veilig – of onveilig – relaties zijn. Kunnen we vertrouwen op anderen? Zijn onze behoeften belangrijk? Kunnen we rekenen op steun wanneer we het moeilijk hebben? Het hechtingsgedrag dat ontstaat uit ervaringen vormen als het ware een blauwdruk voor hoe je je beweegt in latere relaties.
Hechtingspatronen ontwikkelen zich in belangrijke mate in de vroege relaties met ouders of andere belangrijke verzorgers. De ervaringen die je daar opdoet, kunnen invloed hebben op hoe je later naar jezelf, anderen en relaties kijkt. Hechtingspatronen staan echter niet volledig vast en kunnen ook door latere ervaringen en relaties veranderen.
Er worden grofweg vier hechtingsstijlen onderscheiden door psychiater John Bowlby, de grondlegger van de hechtingstheorie, later aangevuld door onder andere de Amerikaanse psycholoog Mary Ainsworth:
Je hechtingsstijl is ooit ontstaan als een manier om je te redden binnen je gezin van herkomst. Het is een ‘overlevingsstrategie’. Als kind ben je immers afhankelijk van de mensen die je opvoeden, dus leer je jezelf aan hoe je je het beste tot hen kunt verhouden. Dit is een onbewust proces. Tijdens een relatie en zeker tijdens een scheiding kan jouw hechtingsstijl veel invloed hebben op hoe je een scheiding beleeft, de verwerking ervan, je gevoelens en je gedrag.
In het onderstaande overzicht maak ik een onderscheid tussen de vier hechtingsstijlen. Het is echter belangrijk om te weten dat je ook elementen kunt herkennen uit een onveilige hechtingsstijl, maar dat betekent niet direct dat je onveilig gehecht bent. Het hoeft nooit volledig wel of niet op jou van toepassing te zijn. Mogelijk herken je je in meerdere stijlen. Het gaat hier niet om goed of slecht, het gaat om het vergroten van je begrip en inzicht.
Mensen met een veilige hechtingsstijl hebben geleerd dat relaties over het algemeen betrouwbaar zijn. Zij vertrouwen erop dat belangrijke anderen er voor hen zijn wanneer zij steun nodig hebben. Ze voelen zich prettig bij nabijheid en intimiteit, maar kunnen ook zelfstandig en autonoom zijn. Ze hebben ervaren dat hun gevoelens ertoe doen, dat er naar hen geluisterd wordt en dat ze worden getroost wanneer ze verdrietig, bang of onzeker zijn.
Deze veilige basis kan ontstaan doordat hun ouders of verzorgers in hun jeugd over het algemeen consistent sensitief en responsief reageerden op hun behoeften. Daardoor leerden zij dat het veilig is om steun te zoeken wanneer dat nodig is en dat zij zich daarna weer gerustgesteld voelen. Vanuit dat vertrouwen durven zij de wereld te verkennen, nieuwe ervaringen aan te gaan en zelfstandig te functioneren, in de wetenschap dat zij kunnen terugvallen op de mensen die belangrijk voor hen zijn.
Ook voor veilig gehechte mensen is een scheiding natuurlijk pijnlijk. Het verschil is vaak dat zij hun emoties beter kunnen reguleren. Ze kunnen verdriet ervaren zonder erin vast te lopen en zijn meestal beter in staat om constructieve afspraken te maken. Het lukt hen ook om steunpilaren in te schakelen, ze hebben immers geleerd dat je om hulp mag vragen en dat je deze ontvangt als je het nodig hebt.
Natuurlijk raakt een verlies als een scheiding diep. Wel lukt het veilig hechte mensen vaak om uiteindelijk weer vertrouwen te krijgen in zichzelf en in toekomstige relaties.
Mensen met een angstige hechtingsstijl verlangen sterk naar verbinding en intimiteit, maar zijn tegelijkertijd bang om verlaten of afgewezen te worden. Ze hebben veel behoefte aan bevestiging en voelen zich prettig wanneer ze die krijgen. Tegelijkertijd zijn ze vaak waakzaam voor signalen dat de ander afstand neemt of de relatie minder belangrijk vindt. Daardoor kunnen ze veel behoefte hebben aan nabijheid, claimend of aanhankelijk gedrag laten zien en moeite hebben om zich veilig te voelen in de relatie.
Deze hechtingsstijl kan ontstaan doordat de ouders of verzorgers in de jeugd onvoorspelbaar beschikbaar waren. De ene keer was er aandacht en troost, de andere keer ontbrak die juist op momenten waarop het kind die nodig had. Door deze inconsistente reacties leerde iemand niet goed of steun beschikbaar zou zijn. Daardoor bleef de behoefte aan nabijheid groot en ontstond de neiging om voortdurend alert te zijn op de beschikbaarheid van belangrijke anderen.
Voor iemand met een angstige hechtingsstijl voelt een scheiding vaak als veel meer dan het einde van een relatie. Het kan voelen als bevestiging van de diepgewortelde angst om verlaten te worden of niet goed genoeg te zijn.
Mensen met een vermijdende hechtingsstijl hebben geleerd dat afhankelijk zijn van anderen niet veilig of helpend is. Ze vertrouwen liever op zichzelf en vinden het lastig om zich kwetsbaar op te stellen of hulp te vragen. Emoties houden ze vaak op afstand en ze kunnen behoefte aan nabijheid bagatelliseren of ontkennen. Voor de buitenwereld lijken ze zelfstandig en onafhankelijk, maar vanbinnen kan het moeilijk zijn om anderen echt toe te laten.
Deze hechtingsstijl kan ontstaan doordat de ouders of verzorgers in de jeugd weinig warm of responsief reageerden wanneer het kind behoefte had aan troost, steun of nabijheid. Daardoor leerde iemand dat het weinig zin heeft om hulp of comfort te zoeken. Om teleurstelling te voorkomen, werden behoeften aan verbinding steeds minder geuit en werd zelfstandigheid een manier om met moeilijke gevoelens om te gaan.
Van buitenaf kan het soms lijken alsof een vermijdende partner weinig last heeft van de scheiding. Dat zegt echter niet automatisch iets over wat iemand vanbinnen ervaart. Sommige mensen richten zich sterk op praktische zaken, werk of nieuwe activiteiten en hebben moeite om emoties te herkennen, te uiten of te delen. Hun manier van omgaan met verlies kan daardoor heel anders zichtbaar zijn dan die van iemand die juist veel contact en emotionele verwerking zoekt.
Daardoor voelen ex-partners zich soms afgewezen, terwijl er onder de oppervlakte vaak wel degelijk verdriet aanwezig is. Daar kom je alleen lastig of niet meer bij.
Mensen met een gedesorganiseerde hechtingsstijl ervaren vaak een innerlijk conflict: ze verlangen naar verbinding en nabijheid, maar voelen zich daar tegelijkertijd angstig of onveilig bij. Ze willen graag op anderen kunnen vertrouwen, maar vinden het moeilijk om zich echt over te geven aan een relatie. Hierdoor kunnen ze wisselend gedrag laten zien. Op het ene moment zoeken ze veel contact en nabijheid, terwijl ze zich op een ander moment juist terugtrekken of de ander afstoten. Er kan sprake kan zijn van een combinatie van sterke angst én vermijding in relaties. Dit kan leiden tot een laag zelfbeeld en een diep wantrouwen tegenover anderen.
Deze hechtingsstijl kan ontstaan doordat de ouders of verzorgers in de jeugd tegelijkertijd een bron van veiligheid én van onveiligheid waren. De reacties van de ouder of verzorger waren onvoorspelbaar of beangstigend, waardoor het kind niet goed wist of het troost en bescherming kon verwachten. Ook ingrijpende gebeurtenissen of trauma’s bij het kind of de hechtingsfiguur kunnen bijdragen aan het ontstaan van een gedesorganiseerde hechtingsstijl. Daardoor werd nabijheid verbonden met zowel veiligheid als gevaar, een patroon dat ook op latere leeftijd invloed kan hebben op relaties.
Een scheiding kan bijzonder ontregelend zijn voor iemand met een gedesorganiseerde hechtingsstijl. De ene dag kan er een sterke behoefte zijn aan contact en verzoening, terwijl er de volgende dag juist afstand wordt gezocht. Deze innerlijke strijd maakt het verwerken van een scheiding vaak extra ingewikkeld. Er kan sprake zijn van aantrekken en afstoten. Ook is dit voor de ex-partner verwarrend en ingewikkeld: er kan snel een patroon ontstaan van nabijheid en afstand nemen.
Veel relatieproblemen ontstaan niet omdat mensen slechte bedoelingen hebben, maar omdat hun hechtingspatronen botsen of elkaar versterken. Een voorkomende combinatie is die van een angstig gehechte partner en een vermijdend gehechte partner. In het begin van de relatie lijken partners elkaar zo fijn aan te vullen, maar verderop in de relatie kan het juist tot intense dynamieken leiden.
De angstig gehechte partner wil contact maken, zoekt bevestiging, kan gaan pleasen, hard werken: “Als ik maar… dan komt de partner wel…” en wil op allerlei manieren de emotionele verbinding herstellen wanneer deze er niet is.
De vermijdend gehechte partner neemt juist afstand, vindt het gedrag van de ander te claimend, wil minder bezig zijn met emoties en meer focussen op praktische zaken. Hoe meer de andere contact wil maken, hoe meer de vermijdende partner de andere op afstand wil houden.
Hoe meer de één toenadering zoekt, hoe meer de ander zich terugtrekt. En hoe meer de ander zich terugtrekt, hoe sterker de behoefte aan verbinding wordt bij de angstig gehechte partner. Zo ontstaat een pijnlijke dans waarin beide partners zich uiteindelijk niet gezien voelen. De één ervaart verlating. De ander ervaart druk. Beiden proberen eigenlijk hetzelfde: zich veilig voelen. Alleen doen ze dat op een totaal verschillende manier.
Een scheiding kan het hechtingssysteem sterk activeren. Dat betekent dat gedrag sterker zichtbaar wordt dan tijdens de relatie. Mensen die normaal redelijk stabiel functioneren, kunnen plotseling:
Het betekent vaak dat je systeem probeert om te gaan met het verlies, de onzekerheid en alle veranderingen. Het grijpt terug op een manier van reageren die vertrouwd is: de blauwdruk die je als kind hebt meegekregen.
Hierdoor kunnen dynamieken die al aanwezig waren in de relatie nog meer versterken en tot uiting komen. Dit kan heel ingewikkeld voelen. Soms zeggen ouders: “Ik herken mijn ex-partner helemaal niet meer”.
Hechtingsstijlen hebben niet alleen invloed op de ex-partnerrelatie, maar ook op de samenwerking als ouders. Een angstig gehechte ouder kan veel behoefte hebben aan afstemming en contact. Een vermijdend gehechte ouder kan juist behoefte hebben aan duidelijke afspraken, autonomie en minder contact.
Wanneer beide ouders hun eigen patronen niet herkennen, kunnen misverstanden blijven ontstaan. Meer inzicht in elkaars behoeften en reacties zorgt vaak voor meer begrip en minder persoonlijke interpretaties. Niet elke terugtrekkende reactie is afwijzing. Niet elke behoefte aan contact is controle. Vaak schuilt er onder het gedrag een behoefte aan veiligheid en een gevoel van verbondenheid. Het is helpend als je dit (h)erkent bij elkaar.
Hechtingsstijlen staan niet vast. Ook als je jarenlang bepaalde hechtingspatronen hebt gehad, kun je groeien naar het ervaren van meer veiligheid in relaties.
Vraag jezelf af:
Bewustwording is de eerste stap naar verandering.
Veel reacties tijdens een scheiding zijn pogingen om pijn te vermijden. In het verleden heeft het je geholpen, maar mogelijk dient het mechanisme je nu niet meer. Wanneer je begrijpt welke behoefte achter je gedrag zit, ontstaat er meer mildheid voor jezelf. Welke behoefte ligt er onder je claimende gedrag, onverschilligheid, boosheid, uit contact gaan?
Een veiligere hechting begint vaak bij het leren verdragen van emoties zonder direct te handelen. Verdriet, boosheid, angst en onzekerheid mogen er zijn. Je hoeft ze niet weg te drukken, maar ook niet direct op te lossen. Op ingewikkelde gevoelens hoeven niet direct acties te volgen. Lukt het om ze er te laten zijn en te dragen? Waarbij je dit ‘dragen’ steeds een beetje meer probeert uit te bouwen.
Herstel vindt vaak plaats in contact met anderen. Vrienden, familie of een therapeut kunnen helpen om nieuwe ervaringen van veiligheid op te doen. Kijk eens kritisch naar de mensen om je heen. Wie geven jou een veilig gevoel? Bij wie mag je helemaal jezelf zijn? Wie kan je verdriet meedragen, zonder het te willen oplossen? Wie kan je verhaal ontvangen, zonder al teveel sturing te geven? Zoek bewust contacten op met mensen bij wie je dit ervaart.
Een scheiding is niet alleen het einde van een relatie. Het is vaak ook een uitnodiging om oude hechtingspatronen beter te leren begrijpen en doorbreken. Dat proces vraagt tijd, geduld en zelfcompassie. Vertragen is vaak het sleutelwoord. Dit kan ik ingewikkeld zijn, maar ook zo waardevol.
De invloed van hechtingsstijlen op een scheiding is groot. Een scheiding haalt vaak meer naar boven dan alleen het verdriet om de voorbije relatie. Oude hechtingspatronen, angsten en beschermingsmechanismen worden zichtbaar. Dat kan confronterend zijn, maar het biedt ook kansen.
Door meer inzicht te krijgen in de verschillende hechtingsstijlen – die van jezelf en dus ook die van je ex-partner – kun je vaak met meer begrip naar de situatie en dynamieken kijken. Dit verzacht en brengt mildheid rondom de scheiding.
En juist door te begrijpen hoe jij reageert op verlies, afstand en verbinding, ontstaat er ruimte voor persoonlijke groei na de scheiding. Zodat jij uiteindelijk meer veiligheid in de relatie met jezelf én met anderen kunt gaan ervaren.
Wil jij dat je scheiding dient als katalysator van je persoonlijke ontwikkeling? Kom kennismaken in de praktijk om te onderzoeken of een Individueel Traject iets voor jou is.
Geraadpleegde literatuur en bronnen:
Deze blog hoort bij de themapagina De emotionele verwerking van je scheiding.
Scheidingstherapeut en oprichter van Vitaal na Scheiding. Ik zet al mijn opgedane kennis en kunde vanuit mijn jarenlange werkervaring met gescheiden ouders in om jou verder te helpen. Ik heb al honderden ouders mogen begeleiden bij dit proces.
Laagdrempelig aan de slag met je persoonlijke proces? Download voor slechts €17,- het 107 pagina tellende werkboek van Vitaal na Scheiding.
Een eerste stapje in jouw herstel na de scheiding. Elke dag een oefening en een opdracht, zodat je iets meer rust en houvast kunt ervaren.
Zet een eerste stapje in jouw emotionele proces na de scheiding.
Ik schrijf me hierbij automatisch in voor de mailinglijst, waarvoor ik mij altijd weer kan afmelden.
Waar kan ik je mee helpen? Laat het me weten. Binnen twee dagen ontvang je een persoonlijke reactie van mij.